Historia

Początki osadnictwa na terenie Gminy Nowa Słupia sięgają II wieku przed Chrystusem i są związane z rozwijającym się na tym obszarze hutnictwem żelaza.

O intensywnym osadnictwie wczesnośredniowiecznym na tych terenach świadczy wzniesienie imponującej budowli jaką był wał kultowy (IX - XI w.) na Łysej Górze (Łyścu), a także liczne legendy nawiązujące do powstania już w pocz. XI w. na szczycie tej góry ośrodka kultu religijnego.

W XIV wieku w źródłach, pojawia się nazwa klasztoru Święty Krzyż, będąca zarazem nazwą topograficzną góry wspomnianej jako Mons Calvus bądź Łysiec.

Z czasem przenosi się ona na cały obszar wypiętrzonych w orogenezie hercyńskiej wzniesień ciągnących się od Przedborza na płn.-zach. po Opatów na płd.-wsch. jako Góry Świętokrzyskie.
    
W 1269 r. wzmiankowana jest w dokumentach wieś Stara Słupia. Natomiast w 1351 r. wymienione jest już miasto Nowa Słupia. Nazwa osady - pierwotnie z łacińska Slupp - nawiązywać może do wbitych w dno rzeki słupów służących do mocowania sieci przy połowie ryb, bądź też osady oznaczonej obronną wieżą lub słupem granicznym. Takie oznaczenie mogło być drogowskazem dla pielgrzymów wędrujących na Święty Krzyż. Osada aż do XIX w. zaspokajała potrzeby pielgrzymów zmierzających do Sanktuarium. Otrzymywano tu dach nad głową, pożywienie oraz możliwość nabycia wyrobów miejscowych rzemieślników.

Istniejący do dziś w środy targ, nadał miastu Władysław Jagiełło, który kilkakrotnie pielgrzymował stąd do klasztoru świętokrzyskiego. Po kasacie klasztoru w 1819 r. miejscowość podupadła i wskutek restrykcji po powstaniu styczniowym (tu stoczono 11.II. 1863 r. bitwę zwaną bitwą pod Skałką) traci prawa miejskie w 1869 roku.

Obecnie będącą siedzibą gminy Nową Słupię rozsławiają prowadzone przez naukowców od 1967 r. eksperymentalne wytopy żelaza z rudy, metodą stosowaną przez zamieszkujących Góry Świętokrzyskie dwa tysiące lat temu hutników.

Nowa Słupia jest także jednym z głównych celów krajoznawczych podczas wycieczek na Kielecczyznę. Tutaj rokrocznie organizuje się festyn archeologiczny "Dymarki " będący nie tylko prezentacją starożytnych metod wytopu żelaza, ale także projekcją możliwości turystycznych Gminy Nowa Słupia.

Rys historyczny miejscowości Nowa Słupia

Czasu lokacji Słupi Nowej jako osady nie znamy, ale należy przypuszczać, że nastąpiła ona między 1269 – 1351r.  Według ks. Gackiego król Kazimierz Wielki w roku 1351 w Szydłowie na prośbę opata Świętosława i braci zakonu Św. Benedykta wszystkie wsie i miasto Słupię Nową przenosi z prawa polskiego na prawo niemieckie, zwane średzkim i tym jednocześnie stwierdza miejskość naszej miejscowości. Kazimierz Wielki przez cały okres panowania dbał o zagospodarowanie ziem polskich na terenie całego Królestwa, a szczególnie na północno – wschodniej stronie Łysogór.

Czynnikiem miastotwórczym był handel. Tam, gdzie rozwijał się handel, rosła zamożność mieszczan, przybywało obiektów kulturalnych i rozwijała się kultura. Życie gospodarcze wiązało się nierozerwalnie z klasztorem i podążającymi do niego pątnikami. Miejscowość była własnością opata, to on decydował o ilości karczm, młynów, jatek mięsnych. Miasto żyło jakby w cieniu klasztoru. Aby podnieść jeszcze bardziej status miasta Słupia Nowa, król Władysław Jagiełło w 1405r. nadał miejscowości prawo organizowania cotygodniowych targów w każdy czwartek.

Wieki XV i XVI były najlepszym okresem rozkwitu gospodarczego i kulturalnego Rzeczpospolitej. Wzrosło zapotrzebowanie na produkty rolno – spożywcze. Posiadacze ziemscy zwiększyli produkcję rolną, w związku z czym nastąpił rozkwit gospodarczy, zwiększyła się liczba ludności. Wzrosło znaczenie miast, rzemiosła i handlu.

Według ks. Józefa  Gackiego „Miasto Słupia w 1475 roku miało 58 domów, dwór zakonny, folwark, dwie sadzawki, dwa młyny wodne i wiatrak, sad zawierający 500 drzew rodzących gruszki i jabłka, łaźnie”.  A w 1510 r znajdowało się już tutaj 5 młynów na 12 kół wraz z wiatrakiem. W 1571 r pracowało już 17 rękodzielników, 3 czeladników, ponadto 13 chałupników i 5 gorzelników, zaś 7 lat później – 21 rękodzielników. W 1589 r odnotowano 4 kuźnie kowalskie, 4 warsztaty szewskie, 3 piekarzy, 3 krawców, 2 prasołów (handlarze solą)i 6 gorzelników.

Wielkie znaczenie dla miasta Słupia Nowa miała jedyna droga, która wiodła do sanktuarium. Tłumy ludzi należało przenocować, wyżywić i udzielić im pomocy medycznej - to też spowodowało rozwój miasta. Już w latach 1453- 1469 miasto utrzymywało podwody z Łagowem, Waśniowem, Bodzentynem, Wąchockiem, a nawet z Szydłowcem.

W XV i XVI w wzrosła zamożność mieszkańców. Miasto zaczęło się rozwijać wzdłuż drogi na Św. Krzyż i w kierunku Opatowa, przez co zmienił się kształt miasta z placowego na ulicowy. Powstawały coraz to nowsze zagrody, czego wynikiem była konieczność budowy zagród w polach i wydzieleniu do nich nowych dróg dojazdowych, które z czasem przekształcono w uliczki.

Opat Michał Maliszewski ufundował i uposażył na przedmieściu Nowej Słupi szpital i kościół p.w. św. Michała, który miał służyć biednym i chorym. W 1677 r nastąpiła konsekracja trzech ołtarzy: NMP i św. Michała, Anioła Stróża i św. Katarzyny. Drewniany kościół składał się z kwadratowej nawy, prezbiterium, zakrystii, kaplicy NMP. W latach 60. XVII w kościół musiał znajdować się w złym stanie skoro opat Antoni Karski  rozpoczął budowę nowego, murowanego kościoła z probostwem. W czasie prac budowlanych opat zmarł, roboty przerwano, a w połowie XIX w  rozebrano do fundamentów. Budynek plebani po pewnym czasie wykończono i w 1807 r otworzono tu szkołę podwydziałową.

W latach 20. XVII w opat Bogusław Radoszewski, aby polepszyć byt mieszkańców Słupi Nowej, wydzielił ze swoich dóbr, w tak zwanym ogrodzie opackim, obszar ziemi na wybudowanie przedmieścia, które nazwał Radoszowem na swoją cześć.

W latach 1622 – 1625 i 1652 – 1654  nawiedziły Słupię Nową jak i cały teren Rzeczpospolitej epidemie, które zdziesiątkowały liczbą mieszkańców. Te niekorzystne zjawiska zostały gwałtownie pogłębione przez pustoszące kraj wojny. „ Potop” szwedzki  był dla Polski największą do tej pory wojną, rzutującą na całe stulecia, zważywszy  na jej skutki dla gospodarki i kultury. Jakby tych nieszczęść było mało w 1666 r wybucha wielki pożar, w którym spłonęła większa część miasta. Pożarowi uległ też drewniany kościół. Dzięki pomocy klasztoru stopniowo odbudowano domy w mieście. Staraniem ówczesnego plebana i benedyktyna Macieja Sekulskiego w 1678 r ukończono budowę  nowego kościoła po wezwaniem św. Wawrzyńca.

            Aby poprawić gospodarczo opactwo i miasteczko, król Stanisław Poniatowski w 1787 r na prośbę opata, potwierdził przywileje swoich poprzedników i nadał Słupi Nowej trzy nowe jarmarki.  Handel był przywilejem miast  i jednym z czynników odróżniających je od wsi.

            W wyniku trzeciego rozbioru Polski Słupia Nowa znalazła się w zaborze austriackim, a potem jeszcze dwukrotnie zmieniała przynależność państwową.

Słupia Nowa była miastem rządowym. Na jej czele stał burmistrz, który do pomocy miał dwóch ławników, mianowanych spośród miejscowych obywateli, mających własne nieruchomości. Burmistrzem czy kasjerem mógł zostać tylko ten obywatel miasta, który posiadał nieruchomość oraz był w stanie wpłacić kaucję w wysokości zależnej od wielkości miasta i zamożności obywatela.

Słupia Nowa była zaliczana do małych miast o niewielkich dochodach, a dochodami kasy miejskiej stanowiły czynsze z dzierżaw domów miejskich, jatek, piekarni, kramów, podatku jarmarcznego, targowego, kopytkowego, od transakcji, uboju i innych.

            Słupia Nowa uzyskała rozgłos dzięki założeniu szkoły podwydziałowej  (poziom szkoły średnie), przez opactwo przy kościele św. Michała. Na czele stał prepozyt Weremund Molętowski, zaś nauczycielem był ks. Hugo Jopowicz- wikary słupski, niektórych przedmiotów uczyli zakonnicy z klasztoru. Lekcje języka francuskiego prowadził uciekinier przed rewolucją francuską Francuz Manfran. Przy szkole utrzymywano ponwikt dla synów i córek mieszczan i okolicznych ziemian. Jednym z uczniów był Wincenty Reklewski z Obręcznej herbu Gozdawa, poeta okresu sentymentalizmu, żołnierz armii napoleońskiej. Na apel księcia Józefa Poniatowskiego (naczelnika sił zbrojnych Księstwa Warszawskiego) przerwał studia i jako ochotnik, wstąpił do oddziału artylerii. Za zasługi został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari.

W okresie powstania listopadowego, we wrześniu stacjonował jeden z czołowych dowódców powstania, generał Samuel Różycki, który na przedpolach Łysogór, w rejonie Piórkowa i Łagowa wydał bitwę wojskom rosyjskim. Książe Adam Czartoryski, który przebywał tu wraz z wojskim polskim, odbył naradę w dniu 20 X tego roku, a następnie udał się na Święty Krzyż,  gdzie z wieży kościelnej pożegnał ojczyste strony, kierując się na zagraniczną tułaczkę.

Lata 40. i 50. XIX w były serią klęsk dla Słupi Nowej. Długotrwałe deszcze doprowadziły do zniszczenia upraw zbóż i ziemniaków, masowo podało bydło i trzoda chlewna, ceny produktów rolnych w związku z tym wzrosły. Panował głód, któremu towarzyszyła epidemia cholery. Wodę czerpano głównie z rzeki, tu pojono inwentarz, co powodowało fatalne warunki sanitarne. Gęsta, drewniana zabudowa sprzyjała częstym pożarom.   Słupia Nowa w połowie XIX w była miasteczkiem z wiodącą funkcją rolniczą i ona stanowiła podstawę utrzymania.

Na początku lat 60. XIX w w miastach Królestwa Polskiego zaczęły być organizowane manifestacje patriotyczne, związane z rocznicami historycznych wydarzeń i tak w  latach 1861 i 1862 uroczystości odpustowe na Świętym Krzyżu stały się miejscem takich wydarzeń.  

W dniu 23 I 1863 r w Królestwie  Polskim wybuchło powstanie styczniowe. Jedną z ponad tysiąca bitew i potyczek powstania była bitwa pod Świętym Krzyżem. Tu 5 II 1863 r Marian Langiewicz rozbił obóz między Słupią Nową a Świętym Krzyżem. Rozlokowanie wojsk poza miasteczkiem miało na celu uchronienia go przed zemstą Rosjan. Po upadku powstania styczniowego rozpoczęły się represje caratu. Tysiące patriotów trafiło do więzień, byli traceni, konfiskowano im majątki lub zsyłano na Sybir.

Innym rodzajem represji wobec społeczeństwa polskiego był ukaz carski z 21 VI 1869 r, który pozbawił praw miejskich w Kongresówce 336 miasteczek, wśród nich i Słupię Nową.

Zlikwidowane miasta traciły przywileje. Pewna część zlikwidowanych miast nie spełniała wymogów przysługujących miastom, były to tylko miasta z nazwy.

Pod koniec XIX w. życie obywateli w dawnym mieście Słupi Nowej nie zmieniło się. Dalej uprawa ziemi była ich głównym zajęciem, przeważały gospodarstwa 3-4 morgowe, powyżej 10 mórg miało tylko 15 gospodarstw. Po 1860r. przestały obowiązywać ograniczenia w osiedlaniu się Żydów, którzy opanowali handel i rzemiosło. Ludność osady wzrosła w ciągu 30 lat o 80%, głównie za sprawą Żydów.

W okresie likwidacji pozostałości epoki zaborów Nowosłupianie nie podjęli starań na rzecz przywrócenia praw miejskich, akceptowali utrwalony przez pół wieku status osady.

Mieszkańcy żyli problemami dnia codziennego, wyznaczonymi staraniami o zapewnienie bytu rodzinie, pracą w polu, cotygodniowymi targami i świętami religijnymi tak katolicy jak i Żydzi. Pierwsze lata w wolnej Polsce to okres trudnej odbudowy.

            Od 1918 r funkcjonowało zgromadzenie gminne jako organ uchwałodawczy, wybierających radnych, złożony ze wszystkich pełnoletnich obywateli, oraz rada gminna, ciało zarządzające i kontrolujące działalność wójta i jego personel administracyjny wraz z sołtysami.

Po drugiej wojnie światowej odczuwalne były skutki demograficzne. Całkowitej zagładzie uległa społeczność żydowska. Życie straciło również wielu Polaków.

            W okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej osoby podejmowały pracę w odbudowujących się  miastach, odbudowującym  się przemyśle, kopalniach, hutach. Na miejscu też wielu mieszkańców podjęło pracę w powstałej Gminnej Spółdzielni „Samopomocy Chłopskiej” w Nowej Słupi, w Kopalni Pirytu w Rudkach (później w latach 70. ubiegłego wieku przekształconą w Zakład  Urządzeń Chemicznych „Metalchem”).

 Czas rozwoju przemysłowego skończył się wraz z przekształceniami ustrojowymi w kraju  na przełomie lat 80 i 90. Upadła Gminna Spółdzielnia, upadł też Zakład „Metalchem” i wiele innych mniejszych zakładów.

Przez ostatnie lata dzięki staraniom kolejnych samorządów i samych mieszkańców obserwujemy rozwój  Nowej Słupi.  Należy podkreślić, że układ urbanistyczny Nowej Słupi z owalnym Rynkiem, który jest miejscem zbiegu wielu ulic jest typowy dla osadnictwa miejskiego, predestynuje do tego aby nazywać Nową Słupię miastem. Od 1 stycznia 2019 r. Nowa Słupia znów jest miastem.

czytano: 8079 razy
DO GÓRY

Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies klikając przycisk Ustawienia. Aby dowiedzieć się więcej zachęcamy do zapoznania się z Polityką Cookies oraz Polityką Prywatności.

Ustawienia

Szanujemy Twoją prywatność. Możesz zmienić ustawienia cookies lub zaakceptować je wszystkie. W dowolnym momencie możesz dokonać zmiany swoich ustawień.

Niezbędne pliki cookies służą do prawidłowego funkcjonowania strony internetowej i umożliwiają Ci komfortowe korzystanie z oferowanych przez nas usług.

Pliki cookies odpowiadają na podejmowane przez Ciebie działania w celu m.in. dostosowania Twoich ustawień preferencji prywatności, logowania czy wypełniania formularzy. Dzięki plikom cookies strona, z której korzystasz, może działać bez zakłóceń.

 

Zapoznaj się z POLITYKĄ PRYWATNOŚCI I PLIKÓW COOKIES.

Więcej

Tego typu pliki cookies umożliwiają stronie internetowej zapamiętanie wprowadzonych przez Ciebie ustawień oraz personalizację określonych funkcjonalności czy prezentowanych treści.

Dzięki tym plikom cookies możemy zapewnić Ci większy komfort korzystania z funkcjonalności naszej strony poprzez dopasowanie jej do Twoich indywidualnych preferencji. Wyrażenie zgody na funkcjonalne i personalizacyjne pliki cookies gwarantuje dostępność większej ilości funkcji na stronie.

Więcej

Analityczne pliki cookies pomagają nam rozwijać się i dostosowywać do Twoich potrzeb.

Cookies analityczne pozwalają na uzyskanie informacji w zakresie wykorzystywania witryny internetowej, miejsca oraz częstotliwości, z jaką odwiedzane są nasze serwisy www. Dane pozwalają nam na ocenę naszych serwisów internetowych pod względem ich popularności wśród użytkowników. Zgromadzone informacje są przetwarzane w formie zanonimizowanej. Wyrażenie zgody na analityczne pliki cookies gwarantuje dostępność wszystkich funkcjonalności.

Więcej

Dzięki reklamowym plikom cookies prezentujemy Ci najciekawsze informacje i aktualności na stronach naszych partnerów.

Promocyjne pliki cookies służą do prezentowania Ci naszych komunikatów na podstawie analizy Twoich upodobań oraz Twoich zwyczajów dotyczących przeglądanej witryny internetowej. Treści promocyjne mogą pojawić się na stronach podmiotów trzecich lub firm będących naszymi partnerami oraz innych dostawców usług. Firmy te działają w charakterze pośredników prezentujących nasze treści w postaci wiadomości, ofert, komunikatów mediów społecznościowych.

Więcej
Twoja przeglądarka blokuje powiadomienia. Kliknij Bezpieczna (Secure) i kliknij Zezwalaj
Dziękujemy, teraz zawsze będziesz na bieżąco!